Ofnæmi

Mjólkur og eggjaofnæmi
Þar sem Ragnar Númi er með mjólkur-og eggjaofnæmi þá ákvað mamman að taka saman smá upplýsingar um ofnæmi og setja það hérna inn, fjölskyldunni og öðrum til fróðleiks.
Upplýsingarnar eru fengnar af heimasíðu astma og ofnæmisfélagsins og bæklingi um fæðuofnæmi sem hægt er að finna á heimasíðunni þeirra.

Hvað er fæðuofnæmi?
Það kallast fæðuofnæmi þegar líkaminn hefur myndað mótefni gegn ákveðnum efnasamböndum í fæðunni, t.d gegn mjólkurpróteinum, og líkaminn bregst ranglega við þegar einstaklingur borðar þessi prótein. Þessi prótein eru nefnd ofnæmisvakar. Svar ónæmiskerfisins við ofnæmisvökum í fæðu er myndun svokallaðra IgE-mótefna. Þessi mótefni sitja á mastfrumum. Þegar IgE-mótefni bindast ofnæmisvökum, ræsast mastfrumurnar og losa efni (m.a. histamín), sem valda einkennum ofnæmis. Einkenni fæðuofnæmis geta komið í ljós allt frá nokkrum mínútum og allt að 2-3 klukkustundum eftir að fæðunnar er neytt. Einkenni ofnæmis koma oftast fram í þeim líffærum þar sem mikið er af mastfrumum. Þær finnast víða í vefjum líkamans en eru sérstaklega áberandi í slímhúð öndunarfæra, í meltingarvegi, í augum og undir húð.

Hver eru einkennin?
Ofnæmisviðbrögð fara eftir því hversu næmur einstaklingurinn er fyrir ofnæmisvaldinum. Mjög næmir einstaklingar þurfa aðeins brot úr grammi af ofnæmisvaldinum og nægir þá oft að snerta fæðuna eða anda ofnæmisvaldinum að sér. Helstu einkenni fæðuofnæmis eru frá meltingarvegi, s.s. uppköst eða niðurgangur. Þetta á einkum við um yngri börn. Kláði og útbrot í munni og koki gerir stöku sinnum vart við sig. Hiti og hitaútbrot t.d. í andliti eru oft rakin til ofnæmis fyrir skeldýrum. Astmalík einkenni og einkenni sem koma fram í nefi og augum, lík frjóofnæmi, geta komið fyrir, einkum hjá börnum og tengjast stundum óþoli eða ofnæmi fyrir einstökum fæðutegundum.

Útbrotin (ofsakláði eða þinur) eru oft eins og blöðrur á húðinni. Þau eru eins og hvítir flekkir, sökum bjúgs, með roða umhverfis. Þeim fylgir kláði og geta hlaupið til á líkamanum. Um 20-30% barna með barnaexem eru með ofnæmi og veldur neysla ofnæmisvaldandi fæðu þá mjög oft auknum exemútbrotum. Á þetta sérstaklega við um yngri börnin, sem eru með alvarlegan, útbreiddan húðsjúkdóm. Það skiptir miklu máli að þetta sé greint.

Einkenni hjá Ragnari Núma
Ef Ragnar Númi borðar mjólkurvörur eða kemst í snertingu við þær þá fær hann þessi rauðu útbrot með hvítri miðju þar sem mjólkin hefur snert húðina. Þetta kemur fram bara örfáum mínútum eftir að hann hefur komist í snertingu við mjólkurpróteinin og útbrotin hverfa á ca 10 mínútum. Þessi útbrot sem slíki virðast ekki hrjá hann mikið en við höfum tekið eftir því að eftir ákveðinn tíma þegar flekkirnir eru farnir þá byrjar honum að klæja mikið í andlitið og þá sérstaklega augun og þar sem mjólkin komst í snertingu við húð, það getur varað lengi. Einnig geta komin síðbúin kláðaeinkenni annars staðar í húðinni. Ef mjólkurpróteinin hafa snert húðina mikið er oft eina ráðið að setja hann í bað. Ef hann verður mjög pirraður og líður virkilega illa þá hefur hann fengið verkjastíl. Hann hefur fengið útbrot og síðar kláða af því að leika (borða) með sama dót og barn sem er nýbúið að borða mjólkurvörur eða gubba upp mjólk sem síðan „borðar“ dótið. Við höfum ekki séð eins beina tengingu við eggjavörur en ofnæmið fyrir því er mun vægara en ofnæmið fyrir mjólkinni. Við teljum að það koma frekar út sem síðbúin einkenni í húðinni og/eða magaóþægindi. Þar sem Ragnar Númi er líka með barnaexem þá hefur ofnæmið áhrif á það og gerir það verra. Þá verða exemútbrotin meiri og mikill kláði fylgir, en það eru síðbúnari einkenni og tekur lengri tíma að ná þeim niður þrátt fyrir að passað sé upp á að hann komist ekki í meiri snertingu við ofnæmisvaldinn. Hann hefur þurft að fá sterka sterameðferð á húðina til að losna við exemið. Ragnar Númi hefur ekki fengið ofnæmisviðbrögð sem tengjast bráðri lokun á öndunarfærum.

Bráðaofnæmi
Algengasta tegund fæðuofnæmis er svokallað bráðaofnæmi. Einkennin koma í ljós innan klukkustundar eftir neyslu, oft jafnvel innan nokkurra mínútna. Þetta hefur oft í fjör með sér bólgu í öndunarfærum sem veldur lokun á öndunarvegi og köfnun sé ekkert aðhafst. Einstaklingar sem fá slík ofnæmisviðbrögð eiga að vera með adrenalín penna með sér til að gefa sér um leið og fyrstu einkenni koma í ljós og leita síðan strax á bráðamóttöku þar sem andrenalínið endist stutt í líkamanum.

Síðbúið ofnæmissvar
Áhrif ofnæmissvars vegna IgE-mótefnis geta komið eftir 8-24 klukkustundir. Síðbúið ofnæmissvar er m.a. þekkt hjá einstaklingum með barnaexem.

Ofnæmislost
Ofnæmislost er alvarlegasta form ofnæmis og sem betur fer sjaldgæft. Ofnæmislost verður vegna almennrar víkkunar smáæða í mörgum líffærum samtímis. Þessi viðbrögð geta orsakast af örlitlu magni af ofnæmisvaldandi fæðu. Einkenni ofnæmislosts geta verið mismunandi milli einstaklinga, sérstaklega hvað varðar byrjunareinkenni og gang þeirra. Algengast er að sjúklingur fái almennan kláða og í kjölfarið mikinn roða í húð, ásamt ofsakláðaútbrotum. Hann getur fundið fyrir kekki í hálsinum sem veldur oft óttatilfinningu. Ef ástandið þróast áfram taka við öndunarerfiðleikar, svimatilfinning og meðvitundarleysi. Slíkt ástand getur leitt til dauða vegna öndunarbilunar og hjartsláttaróreglu. Ef grunur vaknar um lost er gott að taka púlshraða því hjartsláttur er alltaf mjög ör, sem er öfugt við venjulegt yfirlið.

Ef hætta er á ofnæmislosti
Adrenalín - mikilvægt er að sá sem ofnæmið hefur, og/eða aðstendur hans, hafi ávallt adrenalín við höndina. Adrenalín er gefið með sprautu og er fáanlegt í mjög handhægum umbúðum sem líta út eins og pennar. Það á að nota adrenalín við ofnæmisviðbrögðum vegna alvarlegs fæðuofnæmis. Mikilvægt er að gefa það svo fljótt sem auðið er. Dauðsföll af völdum fæðuofnæmis eiga sér oftast stað utan heimilis þegar adrenalín er ekki notað eða notað of seint. Adrenalín skal gefa strax eftir fyrstu einkenni um bráðaofnæmi. Flytja þarf sjúklinginn tafarlaust á sjúkrahús eða heilsugæslustöð, þar sem einkenni geta komið aftur þegar virkni adrenalínsins rénar, eða eftir u.þ.b. 20 mínútur.

Algengi fæðuofnæmis
Fæðuofnæmi er algengast hjá ungum börnum. Erlendar rannsóknir benda til að 2-9% barna yngri en þriggja ára og um 1,5% almennings, séu með sannanlegt ofnæmi fyrir fæðu. Fæðuofnæmi eldist af stórum hluta þessara barna. Dæmi um slíkt er ofnæmi fyrir eggjahvítu og mjólk. Dönsk rannsókn á 1.700 börnum sem fylgt var eftir fyrsta aldursárið, sýndi að 2,2% barnanna fengu sannanlegt mjólkurofnæmi. Rannsókn á 179 börnum, sem gerð var hér á landi, sýndi að 2,2% 18 mánaða barna voru með ofnæmi fyrir fæðu, sem hægt var að staðfesta með húðprófum.

Ofnæmisvaldandi fæði
Flest prótín í fæðu geta valdið ofnæmi. Reyndin er hinsvegar sú að tiltölulega fáar fæðutegundir valda stærstum hluta bráðaofnæmis. Í flestum þessum fæðutegundum eru það fleiri en eitt prótín sem geta valdið ofnæmi. Hér á landi eru þetta sömu fæðutegundirnar og annars staðar í heiminum: • Egg • Jarðhnetur/trjáhnetur • Skelfiskur • Fiskur • Sojabaunir • Rækjur • Mjólk • Ertur • Hveiti

Horfur
Hjá um 40% barna með fæðuofnæmi, hverfur ofnæmið á fyrstu þremur árunum. Rannsóknir hjá fullorðnum hafa sýnt að svipað hlutfall af fæðuofnæmi hverfur er ofnæmisvaldandi fæðu er ekki neytt í eitt ár. Þetta fer þó eftir ofnæmisvökum. Eggja- og mjólkurofnæmi hverfur oftast, en ofnæmi fyrir jarðhnetum og fiski síður, þótt dæmi séu til um slíkt. Fæðuofnæmi er þannig ekki stöðugt ástand, heldur getur tekið breytingum og er rétt að fylgja því eftir hjá hverjum einstaklingi fyrir sig.

Ábyrgð samfélagsins
Það er oft mikil vinna og fyrirhöfn að annast einstakling með fæðuofnæmi. Börnum er sérstaklega hætt við ofnæmi þar sem þau geta ekki passað sig sjálf. Það er skylda lækna að fræða forráðamenn barnanna um ofnæmið og þýðingu þess. Forráðamenn þurfa síðan að fræða þá sem barnið umgengst mest og kenna þeim hvernig bregðast eigi við ofnæmiskasti. Það er afar mikilvægt að allir þeir sem ala önn fyrir börnum með ofnæmi, sýni vandamálinu skilning og taki þátt í að treysta öryggi þeirra. Mikilvægt er að tryggja að þessir einstaklingar fái að þroskast og dafna við öryggi og að sérstaða þeirra verði ekki til að þau verði útundan í umhverfi sínu.

25% reglan
Reglur um merkingar á innihaldsefnum eru óhagstæðar fólki með fæðuofnæmi. Ekki er skylda að merkja innihaldsefni einstakra samsettra hráefna, sem eru innan við 25% af þyngd vörunnar. Sósa, sem t.d. er 10% af þyngd kjötréttar, getur innihaldið egg, en vegna þess að hún nær ekki 25% af þyngdinni, þarf ekki að geta hennar. (Þar sem mjólkur og eggjaofnæmi er nokkuð algengt þá eru íslenskir framleiðendur nokkuð samviskusamir við að setja inn allt innihald í innihaldslýsingar á matvælum).